ในบทที่ 6 ของหนังสือ Politics for People แมทธิวส์ย้ำเตือนว่าอเมริกาต้องไม่ลืมประเพณีการเมือง ซึ่งถือเอาการเป็นเจ้าของบ้านเมืองร่วมกัน การมีส่วนในการปกครองตนเองให้มากที่สุดและการร่วมมือร่วมใจแก้ไขปัญหาให้ บ้านเมือง แมทธิวส์ชี้ว่าสำหรับอเมริกาแล้ว ประชาสังคมหรือภาคสังคมเป็นผู้ให้กำเนิดรัฐตั้งแต่ต้น

ประวัติศาสตร์ของอเมริกา ในความเห็นของแมทธิวส์ไม่ได้เริ่มต้นโดยจอร์ช วอชังตัน ไม่ได้เริ่มต้นที่สงครามเอกราชกับอังกฤษ เมื่อปี ค.ศ.1776 มันเริ่มต้นนานกว่านั้น

ย้อนหลังไปสู่ปี ค.ศ.1633 นั่นแหละเป็นต้นกำเนิดของสหรัฐ เมื่อครั้งบ้านเมืองยังเป็นอาณานิคมของอังกฤษ ในขณะนั้นชาวอาณานิคมยังไม่มีรัฐที่ชัดเจน แม้ว่าจะอยู่ใต้การปกครองของอังกฤษ แต่หาได้มีรัฐบาลอาณานิคมเป็นตัวเป็นตน ชาวอาณานิคมอยู่กันเป็นชุมชน เป็นภาคประชาสังคมก็ว่าได้ นานเหมือนกันกว่าที่ชุมชนอิสระกระจัดกระจายเหล่านี้จะก่อตัวเป็นองค์กรรัฐ ขึ้นมา

และการก่อตัวเป็นองค์กรรัฐของชาวอาณานิคมนั้น น่าสนใจ เพราะมันเกิดจากชุมชนหรือภาคสังคมร่วมกันก่อตั้งรัฐขึ้นอย่างชัดเจน

ชุมชนหรือภาคสังคมก่อตั้งรัฐอย่างไร สร้างการเมืองอย่างไหนขึ้นมา

แมทธิวส์เล่าว่า เริ่มที่แมสสาชูเสท (Massachusetts) ในเมืองดอร์เชสเตอร์ (Dorchester) ใกล้ๆ กับบอสตัน (Boston) นั่นเอง จอห์น มาเวอริค (John Maverick) ซึ่งเป็นพระในชุมชน ได้ริเริ่มประเพณีเรียกประชุมชาวเมืองทั้งเมือง (Town Meeting) เพื่อมาแก้ปัญหาของชุมชนชาวดอร์เชสเตอร์ซึ่งขณะนั้นยังไม่มีรูปแบบการปกครอง หรือยังไม่มีอำนาจรัฐและองค์กรของรัฐมากำกับดูแลชัดเจน แม้แต่องค์กรปกครองท้องถิ่นก็ยังไม่มีในขณะนั้น

มาเวอริค เรียกประชุมชาวเมืองในปี ค.ศ.1633 ในโบสถ์แห่งหนึ่งเพื่อร่วมกันพิจารณาแก้ปัญหาว่าทำอย่างไรจึงจะป้องกันมิให้ วัวชาวบ้านรุกล้ำเข้าไปในทุ่งหญ้าสีเขียวของส่วนรวม ซึ่งอยู่ติดอ่าวได้

เจตนารมณ์ของการประชุมชาวเมือง กลายเป็นการสร้างการเมือง เพื่อแก้ปัญหาส่วนรวมโดยประชาชนเอง คำขวัญก็คือ “เมื่อมีปัญหาของส่วนรวมเราต้องมาคุยกันดู และร่วมกันคิด ร่วมกันแก้” การประชุมชาวเมืองครั้งแรกเป็นไปอย่างดี เกิดเป็นประเพณี ชาวเมืองต้องมาประชุมกันในเรื่องสำคัญๆ ทุกเดือน

จะเห็นว่าชาวเมืองดอร์เชสเตอร์ไม่ได้เริ่มรัฐและการเมืองแบบอังกฤษเมืองแม่ กล่าวคือไม่ได้เริ่มด้วยการสร้างรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์ที่ระดับชาติและ สร้างการปกครองท้องถิ่นแบบเทศบาลอังกฤษ ซึ่งมีชนชั้นเจ้าที่ดินท้องถิ่น (Gentry) เป็นผู้ปกครองที่ระดับนี้

ชาวอาณานิคมกลับมุ่งเน้นการเมืองแบบชาวเมืองมาร่วมกันแก้ไขปัญหาของส่วนรวมด้วยตนเอง

อันที่จริงผมเองยังเห็นมากกว่านั้นว่า อเมริกาเริ่มมีมาก่อนปี ค.ศ.1633 เสียอีก คือจุดเริ่มต้นของอเมริกา อาจเริ่มบนเรือเมย์ฟลาเวอร์ (May flower) ที่พาชาวอาณานิคมชุดแรกมาขึ้นฝั่งที่แมสสาชูเสท ในปี ค.ศ.1620 เพราะบนเรือลำนั้นเอง ชาวอาณานิคมได้ริเริ่มการเมืองแบบการปกครองตนเอง โดยการทำพันธสัญญาร่วมกัน เพื่อสร้างประชาสังคม (Civil Body Politik) พันธสัญญา (Covenant) นี้ ลงนามโดยชาวอาณานิคมทุกคนบนเรือลำนั้นและถือว่าทุกคนเท่าเทียมกัน และด้วยความเต็มใจ สมัครใจกันเองอย่างแท้จริง

ด้วยจิตใจที่ถือเอาการสร้างพันธสัญญาที่จะดูแลรับผิดชอบส่วนรวมหรือประชา สังคมที่มีมาตั้งแต่ออกจากอังกฤษและอยู่บนเรือ ก่อนที่เรือจะเทียบท่าเหยียบแผ่นดินอเมริกานี้เอง ชาวอาณานิคมในยุคแรกๆ จึงมุ่งสร้างการเมืองแบบร่วมกันเป็นเจ้าของ ร่วมกันแก้ปัญหา ซึ่งได้นำไปสู่การเรียกประชุมชาวเมืองเป็นปฐมฤกษ์ เมื่อปี ค.ศ. 1633

ผมเห็นต่อไปอีกว่า ในยุคอาณานิคมนั้น นอกจากชาวอาณานิคมจะปกครองตนเองโดยใช้ประชาสังคมเป็นหลัก หรือใช้ประชาสังคมค่อยๆ สร้างรัฐขึ้นมา เป็นกรณีที่เกิดขึ้นจริงในประวัติศาสตร์ที่ประชาสังคมชี้นำและสร้างรัฐขึ้น มา รัฐในระยะแรกของอเมริกาในยุคอาณานิคม ยังเป็นรัฐที่มีการปกครองแบบกระจายศูนย์มาก ในประเทศจำนวนมาก รัฐที่ศูนย์กลางเป็นผู้สร้างรัฐที่ท้องถิ่นขึ้นมา ความชอบธรรมของรัฐท้องถิ่นอยู่ที่การรับรองของรัฐส่วนกลาง แต่ในอาณานิคมอเมริกานั้น ศูนย์กลางอำนาจอยู่ที่มลรัฐและเมืองต่างๆ และในการสร้างประเทศสหรัฐ หลังจากสงครามเอกราชสิ้นสุดลง ก็เข้าลักษณะที่ว่า รัฐท้องถิ่นร่วมกันสร้างรัฐระดับชาติขึ้นมา

และการที่รัฐอเมริกามีการกระจายศูนย์เป็นอย่างยิ่ง โดยเฉพาะในตอนต้น จึงเป็นเหตุผลที่ช่วยสนับสนุนการปกครองแบที่ประชาสังคมปกครองตนเองได้เป็น อย่างดีในระยะแรกของการสร้างประเทศ

ขอเสริมในที่นี้ด้วยว่า ความคิดเรื่องการเมืองแบบพันธสัญญาของพลเมืองที่ชาวอาณานิคมนำไปสู่ดินแดน ใหม่นั้น ความจริงก็เป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการเมืองในยุโรปนับแต่ปลายยุคกลางไปในทิศ ทางที่รับเอามรดกของกรีกและโรมกลับมาใช้ใหม่ หลังจากอยู่ในยุคกลางอัน “มืดมน” กันมาร่วมหลายร้อยปี

ดัง ที่ผมเล่าเอาไว้ตอนที่แล้วว่า ในยุคกรีกโบราณ 2 พันกว่าปีมานั้นคำว่า การเมือง หมายถึงเฉพาะการรวมตัวกันปกครองตนเอง แก้ไขปัญหาของส่วนรวมด้วยพลเมืองด้วยกันเอง ในเมืองหรือนครซึ่งเป็นเขตอำนาจรัฐอิสระเท่านั้น แต่พลเมืองที่มีฐานะทางสังคมและเศรษฐกิจแตกต่างกันนั้น จะมีสิทธิหรือบทบาททางการเมืองเท่ากันหรือไม่ นี่เป็นปัญหาที่พวกกรีกคิดแตกต่างกันไป แต่ยุคสมัยในกรีกโบราณที่ยอมรับให้พลเมืองชั้นล่างมีสิทธิในการปกครองตนเอง เท่ากับพลเมืองตนเองเท่ากับพลเมืองชั้นสูงถือเป็นช่วงเวลาสั้นๆ เท่านั้นยิ่งกว่านั้น นักปราชญ์ใหญ่ของกรีกรวมทั้งเพลโต (Plato) และอริสโตเติ้ล (Aristotle) ล้วนมีความเห็นว่า รัฐที่ดีที่สุด คือรัฐแบบผสม (Mixed Polity) ที่มีทั้งประชาธิปไตย คณาธิปไตย และเอกาธิปไตย รวมอยู่ในตัว

ประชาธิปไตยในรัฐแบบผสมนั้นแสดงออกที่การมีสภาพลเมือง ซึ่งพลเมืองชั้นล่าง หรือพลเมืองทุกชนชั้นมีส่วนร่วม

คณาธิปไตยในรัฐแบบผสม แสดงออกที่การมีพฤฒิสภา ที่เป็นสภาเฉพาะของผู้ดี หรือคนชั้นสูงโดยเฉพาะ

ส่วนเอกาธิปไตย ในรัฐแบบผสมนั้น แสดงออกที่มีผู้ปกครองฝ่ายบริหารสูงสุด ซึ่งมีอำนาจถึงอิสระจากสภาทั้งสอง โดยผู้ปกครองฝ่ายบริหารสูงสุดนี้มักจะมีคนเดียว ซึ่งอาจยกขึ้นเป็นกษัตริย์หรือจักรพรรดิ หรือคงเป็นสามัญชนก็ได้

เมื่ออาณาจักรโรมันเรืองอำนาจขึ้นมา ก็รับเอาแนวคิดของกรีกเรื่องรัฐแบบผสมมาใช้ รวมทั้งได้ย้ำให้พลเมืองทุกชนชั้นเข้ามามีส่วนร่วมในการปกครอง พวกโรมันรับเอาความคิดเรื่อง การเมืองคือคุณธรรม (Virtue) เพื่อส่วนรวมของพวกกรีกมาใช้ และเสริมด้วยความคิดเรื่องความรักบ้านเมือง (Patriotism) และเสีย

สละให้บ้านเมือง

แต่พวกโรมันมักจะเรียกการปกครองแบบผสมนี้ว่า The Republic ซึ่งอาจแปลได้ว่า สาธารณรัฐ แต่ผู้เขียนไม่ชอบคำนี้ เพราะ The Republic นี้ไม่ได้หมายความว่าต้องไม่มีกษัตริย์เป็นประมุข

คำว่า Republic นี้ ใกล้เคียงกับคำว่า Commonwealth มากกว่า คือการปกครองที่ถือเอาผลประโยชน์ของส่วนรวมเป็นที่ตั้ง หรือเป็นการปกครองของพวกเราซึ่งเป็นพลเมืองด้วยกันเอง

แต่โรมันก็ปกครองแบบ Republic นี้ไม่นานนัก เวลาส่วนใหญ่ของโรมเป็นเวลาของระบบจักรพรรดิ จักรพรรดิคือผู้มีอำนาจสูงสุด เกือบจะแต่ผู้เดียวก็ว่าได้ แต่ในโลกแห่งความคิดนั้น แนวทาง Republic ของโรมันนี้ ก็ได้รับการยกย่องเทิดทูนเป็นพิเศษเสมอมา แม้ว่าในโลกแห่งความเป็นจริง เมื่อพ้นยุคโรมันแล้ว ยุคกลางที่ติดตามมาก็ไม่ได้ใช้ความคิด Republic เป็นหลักในการปกครอง เป็นเวลาหลายร้อยปีที่ความคิด Republic จำกัดตัวเองอยู่เฉพาะในหมู่นักปรัชญา

ยุโรปต้องรอจนถึงปลายยุคกลางและยุคเรอนาสซองส์ ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 12-16 จึงจะได้เห็นความคิด Republic ฟื้นตัวขึ้นมาเด่นชัดอีกครั้งหนึ่งเคียงคู่กับการเกิดเมืองอิสระของชนชั้น กลางในอิตาลีและยุโรปตอนเหนือขึ้นมาเป็นจำนวนมาก แนวคิด Republic ที่เฟื่องฟูในคริสต์ศตวรรษที่ 12 ถึง 16 นี้ เรียกกันว่า Civic Republicanism ซึ่งพอจะแปลเก็บใจความได้ว่าเป็นการปกครองที่เน้นสาธารณกิจ โดยมีคุณธรรมของพลเมืองเป็นเครื่องชี้นำ

จะขอเล่าเสริมแมทธิวส์ต่อ เพื่อให้ได้เข้าใจกันว่า แนวคิดเรื่อง Civic Republicanism ของเมืองอิสระแห่งปลายยุคกลางและ ยุคเรอนาสซองส์ มีความเป็นมาและมีเนื้อหาอย่างไร และได้ถ่ายทอดข้ามมหาสมุทรแอตแลนติกไปสู่อเมริกาได้อย่างไร

หลังจากอาณาจักรโรมันตะวันตกแตกสลายไปแล้ว ในช่วงศตวรรษที่ 8 ถึง 11 ยุโรปตะวันตกก็เข้าสู่ยุคกลาง บ้านเมืองที่เคยใหญ่โตรุ่งโรจน์กลายเป็นบ้านเล็กเมืองน้อย เกิดเป็นแคว้นอิสระมากมาย บางแว่นแคว้นมีกษัตริย์เป็นผู้ปกครอง บางแว่นเคว้นมีเจ้าชายทั้งหลายเป็นผู้ปกครอง โดยที่แว่นแคว้นเหล่านี้ต่างถือเอาระบบศักดินา ที่เรียกว่า ฟิวดัลลิสม์ (Feudalism) เป็นพื้นฐาน ในระบบนี้ถือเอาผู้ปกครองเป็นศูนย์กลาง คำว่าพลเมืองแทบไม่มีความหมาย เพราะประชากรไม่ได้อยู่กันอย่างเท่าเทียมทางการเมือง – เศรษฐกิจและสังคม หากอยู่กันเป็นฐานันดรหรือวรรณะที่แตกต่างกันไป และประชากรส่วนใหญ่ในระบบศักดินามีฐานันดรเป็นไพร่ ประกอบอาชีพเป็นชาวนาหรือเกษตรกรในความควบคุมดูแลของมูลนายและเจ้านายหรือ พระ

สิทธิ เสรีภาพ และศักดิ์ศรีของสามัญชนมีน้อยในระบบศักดินาฝรั่ง

แม้ว่าจะมีบางคน บางกลุ่ม บางฐานันดร บางสถาบันได้รับอภิสิทธิ์ในการดูแลหรือปกครองตนเองอยู่บ้าง แต่คนส่วนใหญ่เป็นไพร่ ทาส เกษตรกร แทบไม่มีอภิสิทธิ์ใดๆ

ระบบฟิวดัลลิสม์หรือศักดินาฝรั่ง มีการเกษตรกรรมและชนบทเป็นรากฐาน ประชากรส่วนใหญ่อาศัยและทำงานในหมู่บ้านและเมืองเล็กๆ ในชนบทแม้แต่มูลนายและเจ้านายทั้งหลายก็ปลูกปราสาทหรือมีนิวาสถานอยู่ในชนบท ในบริเวณใกล้ๆ กับที่ดินของตนเอง ซึ่งเปิดให้ไพร่ของตนใช้ทำกินด้วย

ในยุคกลางซึ่งระบบฟิวดัลลิสม์เรืองอำนาจนั้น กษัตริย์ เจ้าชาย ผู้มีตระกูล อัศวิน และพระ ปกครองดูแลประชาชน ซึ่งเป็นไพร่ ทาส ชาวนาอยู่ได้ โดยแทบไม่ต้องเอ่ยอ้างถึงเรื่องเสรีภาพ การปกครองตนเอง และศักดิ์ศรีมนุษยชนเลย

ตราบกระทั่งเริ่มเกิดการค้า โดยเฉพาะการค้าทางไกล ซึ่งอาศัยการเดินเรือทะเลเป็นหลัก และพร้อมกันนี้ก็เกิดเมืองอิสระซึ่งยังชีพอยู่ได้ด้วยการค้าในช่วงศตวรรษ 12 ถึง 16 แล้วนั่นแหละ จึงเริ่มมีการฟื้นฟูแนวคิดเรื่อง Civic Republicanism ซึ่งพูดถึงเรื่องการปกครองตนเอง เสรีภาพ และคุณธรรมของพลเมืองขึ้นมาอีก

บริเวณที่เกิดเมืองอิสระซึ่งทำการค้าขายเป็นหลักในยุโรปนั้น มีอยู่แค่ 2 แหล่งใหญ่ๆ คือรอบๆ ทะเลเมดิเตอร์เรเนียน และรอบๆ ทะเลเหนือกับทะเลบอลติก

ในบริเวณรอบทะเลเมดิเตอร์เรเนียนนั้น มีเมืองเวนิส ฟลอเรนซ์ เจนัว (Genoa) เป็นต้น เมืองเหล่านี้ปัจจุบันอยู่ในประเทศอิตาลีทั้งหมด

ส่วนรอบทะเลบอลติกกับทะเลเหนือ มีเมืองฮัมบูร์ก (Hamburg) ลูเบ็ค (Lubeck) โคโลญ (Cologne) เกนท์ (Ghent) บรู้จ (Bruges) เป็นต้น บรรดาเมืองเหล่านี้ บางช่วงมีจำนวนกว่า 40 เมือง และเมืองเหล่านี้ได้เข้าร่วมเป็นพันธมิตรกัน เรียกชื่อกลุ่มเมืองอิสระเหล่านี้ว่า สันนิบาตฮันซ่า (Hanseatic League) เมืองในสันนิบาตฮันซ่าในอดีตนั้นปัจจุบันอยู่ในเยอรมัน เนเธอร์แลนด์และเบลเยี่ยม เป็นหลัก

ประชากรในเมืองอิสระต่างจากประชากรในหมู่บ้าน หรือเมืองเล็กๆ ในชนบท ซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่ของแว่นแคว้น ตรงที่ว่าพวกเขาส่วนใหญ่เป็นคนชั้นกลาง ที่เรียกว่าคนชั้นกลางก็เพราะเขามีสถานะที่ไม่สูงเท่าเจ้านายและพระแต่ไม่ ต่ำเช่นไพร่ ทาส พวกเขาอยู่ตรงกลางระหว่างเจ้านายและพระ ซึ่งเป็นชนชั้นผู้ปกครองกับไพร่ ทาส ซึ่งเป็นชนชั้นผู้ถูกปกครอง

แต่คนชั้นกลางในยุคกลางหรือเรอนาสซองส์นั้น เรามักเรียกว่าบุรีชน (Bourgeoisie) ด้วย อันที่จริงเราเรียกเขาว่าบุรีชนก่อนจะเรียกเขาเป็นชั้นกลางในภายหลัง ก็เพราะลักษณะพิเศษของประวัติศาสตร์ยุโรปที่ส่งคนชั้นกลางให้ไปอยู่ในเมือง หรือบุรีเป็นสำคัญ

คำว่า บูร์ชัวซี (Bourgeoisie) ในภาษาฝรั่งเศส ซึ่งนักวิชาการและผู้มีความรู้จำนวนหนึ่งมักใช้ทับศัพท์ว่า นายทุนหรือคนชั้นกลาง นั้น ก็คือคำซึ่งเดิมใช้เรียกบุรีชนในปลายยุคกลางนั่นเอง

แต่โปรดสังเกตว่า บูร์ชัวซี (Bourgeoisise) นั้น พวกซ้ายโดยเฉพาะนักลัทธิมาร์กซ์ของไทยมักแปลว่านายทุน แต่ในระยะหลังพวกปัญญาชนและนักคิดสายอื่นๆ ที่ไม่ใช่ลัทธิมาร์กซ์ เริ่มแปลคำนี้ว่า ชนชั้นกลาง หรือคนชั้นกลาง

ถามว่า บูร์ชัวซี หรือบุรีชนเป็นนายทุน หรือคนชั้นกลางกันแน่?

ตอบได้ว่าเป็นได้ทั้งสองอย่าง

เพราะในประวัติศาสตร์ยุโรปนั้น บุรีชนเป็นพ่อค้า นายทุนก็มี เป็นช่างฝีมือ เป็นแพทย์ เป็นทนายความก็มี เป็นศิลปิน ปัญญาชนก็มี พวกเขาเหล่านี้ทั้งหมดในระยะแรกอาศัยและทำงานในเมืองอิสระ จัดว่าเป็นบุรีชนทั้งสิ้น

ที่เราเรียกเขาว่าคนชั้นกลางไม่ผิดแน่ๆ โดยเฉพาะในยุคอดีตขณะนั้นเขาอยู่กลางระหว่างคนชั้นสูงกับคนชั้นต่ำจริงๆ

ที่เราเรียกเขาว่านายทุนก็พอเรียกได้ แม้ว่าในยุคอดีตขณะนั้น บรรดาบุรีชนที่เป็นพ่อค้าส่วนใหญ่เป็นพ่อค้าขนาดเล็ก ขนาดกลางเท่านั้นและก็ไม่มีใครประกอบการด้านอุตสาหกรรม แม้ว่าอาจมีหัตถกรรมอยู่บ้าง และยิ่งไปกว่านั้น บูร์ชัวซีไม่ได้เป็นนายทุนแต่อย่างเดียว บางพวกไม่ได้ทำการค้าเสียด้วยซ้ำ เช่น หมอ ทนายความ ศิลปิน และปัญญาชน

ผมจึงพอใจที่จะเรียกบุรีชนว่าคนชั้นกลางมากกว่า โดยเฉพาะเมื่อพูดถึงบุรีชนในปลายยุคกลาง

วิธีการที่บุรีชนสร้างเมืองของเขาน่าสนใจ เพราะมันมีความหมายต่อการพัฒนาระบอบประชาธิปไตยในชั้นหลังเป็นอย่างยิ่ง

กล่าวคือ พวกเขาต้องสร้างกำแพงและป้อมคูปราการ ที่แข็งแกร่งพร้อมกองทหารประจำการอยู่ตลอดเวลา

ด้านหนึ่งบุรีชนต้องป้องกันตัวเองและวิถีชีวิตหรือวิชาชีพของตนเองเอาไว้ มิให้อำนาจหรือกฎหมายของชนชั้นปกครองในระบบศักดินารุกล้ำเข้ามาทำลาย

แต่ในอีกด้านหนึ่ง บุรีชนต้องอาศัยการทูต การเจรจา และการแลกเปลี่ยนผลประโยชน์ ที่จะชักนำหรือจูงใจให้ชนชั้นผู้ปกครองอนุญาตให้เมืองของตนอยู่อย่างเป็น อิสระ เป็นตัวของตัวเอง แต่ในขณะเดียวกันก็ไม่แยกตัวออกเป็นอิสระหรือเอกเทศโดยสิ้นเชิงจากเจ้าผู้ ปกครอง

ในแง่นี้ เมืองจึงเป็นการปกครองท้องถิ่นที่มีอิสระจากแว่นแคว้น หรืออาณาจักรซึ่งตนสังกัดอยู่มากพอควร โดยเมืองมีกฎหมาย มีการเก็บภาษีอากรมีระบบราชการ รวมทั้งมีกองทหารของตนเองโดยเฉพาะ

และที่สำคัญที่สุดก็คือ เมืองมีระบบเศรษฐกิจของตนเองโดยเฉพาะคือระบบตลาดหรือระบบทุนนิยม ซึ่งระบบนี้แตกต่างและขัดแย้งแข่งขันกับระบบศักดินา (ฟิวดัลลิสม์) ของเจ้าผู้ปกครองอยู่มากทีเดียว

การเกิดระบบตลาดหรือระบบทุนนิยมของฝรั่งนั้น จึงเริ่มเป็นจุดๆ เฉพาะในเมืองก่อนเท่านั้น เมืองและทุนนิยมของฝรั่งเกิดขึ้นเคียงคู่กัน เมืองและทุนนิยมในระยะแรกเป็นระบบท้องถิ่น ซึ่งต้องดิ้นรนสร้างความเป็นอิสระเป็นตัวของตัวเอง แยกออกมาจากระบบศักดินา

เพื่อจะรักษาเศรษฐกิจระบบตลาดเอาไว้ เมืองอิสระของบุรีชนต้องแตกต่างจากเขตชนบทในอีกหลายๆ เรื่อง เช่น ต้องปลดปล่อยคนในเมืองให้พ้นจากความเป็นไพร่ สังกัดมูลนาย ให้กลายเป็นเสรีชน เป็นแรงงานเสรี ซึ่งอาจพัฒนาไปเป็นลูกมือของช่างฝีมือ หรือเป็นพ่อค้ารายเล็กๆ ก่อนก็ได้ พลันที่พวกชาวนาซึ่งเป็นไพร่หลบหนีเข้าเมืองได้ เขาก็กลายเป็นเสรีชนไม่มีเจ้านายหรือมูลนายที่ต้องขึ้นต่ออีกต่อไป เขตเมืองจึงเป็นเขตของอิสรภาพในขณะที่ชนบทเป็นเขตของการกดขี่ บังคับ สภาพเช่นนี้ทำให้มีคำกล่าวในภาษาเยอรมันว่า “อากาศของเมืองทำให้คนมีเสรีภาพ” หรือ “เพียงแต่ล่วงล้ำเข้าไปในเมือง ไปสูดอากาศของเมืองอึกเดียวก็ได้เสรีภาพแล้ว” อย่างไรก็ดีในทางกฎหมาย อดีตไพร่เหล่านี้ต้องอยู่ในเมืองต่อเนื่องเป็นเวลา 1 ปี กับ 1 วัน จึงจะได้สภาพภาพเสรีชนเต็มที่ แต่ 1 ปี กับ 1 วันนี้ก็ช่างเป็นเวลาที่สั้นนัก เสรีภาพในเมืองจึงเป็นความหอมหวานในชีวิตที่ไพร่ในชนบทใฝ่หาเสมอ

เสรีภาพ และความเสมอภาค เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับชีวิตในเมืองแม้ว่าความสูงต่ำ รวยจน ยังมีอยู่ต่อไปในเมือง แต่ก็เป็นความสูงต่ำหรือรวยจนอันเนื่องมาจากชนชั้น มิใช่เนื่องมาจากฐานันดรหรือวรรณะ และความเหลื่อมล้ำเนื่องจากชนชั้น ปรับเปลี่ยนเลื่อนไหลได้ ต่างจากความเหลื่อมล้ำอันเนื่องมาจากฐานันดรหรือวรรณะอันปรับเปลี่ยนเลื่อน ไหลแก้ไขไม่ได้

แต่เสรีภาพ ความเสมอภาคเท่านั้นยังไม่พอที่จะปลุกเร้าให้บุรีชนตื่นตัวแข็งขัน และเสียสละ เพื่อป้องกันรักษาเมือง วิชาชีพ และวิถีชีวิตของตนเอาไว้จากการปิดล้อมของเจ้าผู้ปกครองและระบบศักดินา เมืองยังต้องการความเป็นปึกแผ่นและความสามัคคีปรองดองซึ่งกันและกันด้วย อาจกล่าวว่าเมืองต้องมีภราดรภาพ คือทุกคนต้องช่วยกันทะนุบำรุงรักษาและป้องกันเมืองเสมือนว่าเมืองเป็นของทุก คน หรือเสมือนว่าทุกคนเป็นพี่น้องร่วมสายโลหิตของเมืองแม่เดียวกัน

เพื่อ การนี้เมืองจึงต้องให้ประชากรเป็นพลเมือง มีความเท่าเทียมทางกฎหมายซึ่งกันและกัน ทั้งต้องเปิดให้ประชากรชายที่บรรลุนิติภาวะแล้วและมีทรัพย์สินหรือที่ดิน จำนวนหนึ่งให้มีสิทธิในการเลือกตั้งผู้บริหารเมือง และในบางแห่งก็มีการเลือกตั้งผู้ออกกฎหมาย หรือบางแห่งก็ให้มีการประชุมชาวเมืองเพื่อพิจารณากฎหมายและปัญหาต่างๆ ของเมืองด้วย

ในสภาพการณ์เช่นนี้เอง จึงมีนักคิดหรือนักปราชญ์จำนวนหนึ่งเสนอให้เมืองอิสระเน้นการสร้างพลเมือง ให้มีคุณธรรมเพื่อส่วนรวม (Civil Virtue) และทำให้พลเมืองปลอดจากจิตใจเห็นแก่ตัว ไม่ฝักใฝ่แต่ประโยชน์เฉพาะตน เฉพาะส่วน ไม่หลงใหลแต่ความสุข ผลประโยชน์ทางวัตถุอย่างเดียว นักคิดหลายท่าน เรียกสภาวะที่เห็นแก่ตัวเช่นนี้ของพลเมืองว่า “คอรัปชั่น” งานเขียนช่วงนี้จึงมุ่งป้องกันมิให้พลเมืองกระทำการ “คอรัปชั่น” และมุ่งส่งเสริมให้พลเมืองมีคุณธรรมเพื่อส่วนรวม (Civic Virtue)

ความคิดเหล่านี้นักคิดแห่งยุโรปในช่วงนั้นได้หยิบยืม รื้อฟื้น หรือดัดแปลงมาจากความคิดเรื่องรัฐแบบผสม (Mixed Polity) หรือความคิดเรื่องรัฐที่ประชาชนยึดเอาสาธารณประโยชน์หรือสาธารณกิจเป็นสำคัญ (The Republic) ของโรมันในอดีตนั่นเอง

โดยผมขอย้ำว่า จุดหลักของเขาก็คือการให้พลเมืองรู้สึกเป็นเจ้าของรัฐและเข้ามาร่วมกัน ปกครองตนเองให้รัฐและประชาสังคมโยงใยใกล้ชิด

ในบรรดานักคิดที่เสนอความคิด Civic Republicanism หรือ “สาธารณรัฐที่เน้นการมีส่วนร่วมและความรับผิดชอบต่อส่วนรวมของพลเมือง” นั้นผู้ที่โดดเด่นและมีอิทธิพลสูงสุด คือ มาเคียเวลลี่ (Machiavelli) ผู้ซึ่งเรารู้จักดีในฐานะผู้เขียนเรื่อง “เจ้าผู้ปกครอง” (The Prince) นั่นเอง

ในขณะที่มาเคียเวลลี่ กล่าวถึง การเมืองแบบเจ้าในแว่นแคว้นที่มีเจ้าเป็นผู้ปกครองในหนังสือเรื่อง Tho Prince จนมีผู้คนประณามเขาไปทั่วว่า เขียนได้สมจริงจนไม่รู้ว่าอะไรคือดี อะไรคือชั่ว การเมืองแบบเจ้าของเขามักจะถูกมองว่า เป็นการเมืองที่ไร้คุณธรรม เอาแต่การรักษาอำนาจของผู้ปกครองด้วยวิธีการอะไรก็ได้

แต่ในหนังสืออีกเล่มหนึ่ง ที่เขียนเสร็จในเวลาไล่เลี่ยกัน คือ Discourses on The First Ten Books of Titus Livius (ว่าด้วยหนังสือสิบเล่มแรกของ ทิทัส ลิเวียส) มาเคียเวลลี่เน้นถึงการเมืองแบบพลเมืองในสาธารณรัฐ ซึ่งพลเมืองมีส่วนในการปกครองตนเอง ซึ่งการเมืองแบบพลเมืองนี้ต่างจากการเมืองแบบเจ้ามากทีเดียว

การเมืองแบบพลเมืองในสาธารณรัฐนั้น มาเคียเวลลี่ย้ำว่าต้องให้พลเมืองปกครองตนเอง โดยทุกกลุ่ม ทุกชั้น มีอำนาจหน้าที่สมดุลและคะคานกันเอง เพื่อมิให้กลุ่มใด ชนใด ชั้นใดยึดอำนาจไว้แต่ผู้เดียว นอกจากนั้นมาเคียเวลลี่ยังย้ำจิตใจที่รัก ภาคภูมิ และห่วงใยในสาธารณรัฐของบรรดาพลเมืองทั้งปวง หัวใจของระบบสาธารณรัฐ ในความเห็นของมาเคียเวลลี่เห็นจะอยู่ที่คำสามคำ คือ เสรีภาพ ที่จะปกครองตนเอง (Liberty) คุณธรรมเพื่อส่วนรวม (Virtue) และพลเมืองที่ปลอดจากคอรัปชั่น (Corruption) (การด่างพร้อยหรือเบี่ยงเบนออกจากคุณธรรมเพื่อส่วนรวม)

แนวคิด “สาธารณรัฐ” (The Republic) ที่เน้นการปกครองตนเองและความรับผิดชอบต่อส่วนรวมของพลเมืองนี้ ได้เผยแพร่ไปถึงอังกฤษ เกิดมีนักเขียน หรือนักคิดในสายนี้ขึ้นมาจำนวนหนึ่ง เช่น แฮริงตัน (James Harrington) และมิลตัน (John Milton) เป็นต้น

ชาวอาณานิคมจากอังกฤษชุดแรกๆ ที่อพยพไปอยู่อเมริกาได้รับแนวคิดเหล่านี้ไปด้วย และในช่วงต่อมาความคิด “สาธารณรัฐ” เหล่านี้ ได้รวมเข้ากับแนวคิดเสรีนิยม-ปัจเจกชน (Liberal Individualist) ของ จอห์น ล๊อค (John Locke) ซึ่งเน้นความสุขและเสรีภาพของปัจเจกชนที่เป็นสมาชิกของสาธารณรัฐเป็นสำคัญ

ความคิดสาธารณรัฐที่เน้นคุณธรรมเพื่อส่วนรวมและเน้นประโยชน์ของส่วนรวม เพื่อส่วนรวมเป็นหลัก กับความคิดเสรีนิยม-ปัจเจกชนนิยม ซึ่งเน้นการสร้างระบบหรือกลไก กติกาและค่านิยมเพื่อให้บุคคล รายบุคคลที่อยู่เป็นปัจเจกชน ได้มีโอกาสแสวงหาความสุข เสรีภาพ และผลประโยชน์ของตนเองมากที่สุด ได้คลุกเคล้าเข้าด้วยกัน กลายเป็นความคิดชี้นำการต่อสู้กับอังกฤษ และสถาปนาการปกครองแบบรัฐธรรมนูญนิยม ซึ่งเวลานี้เราเรียกกันง่ายๆ ว่า ระบอบประชาธิปไตย ขึ้นมาในอเมริกาเมื่อปลายศตวรรษที่ 18

แมทธิวส์ และมูลนิธิแคทเตอริง เป็นส่วนหนึ่งของกระแส “สาธารณรัฐ” หรือกระแส “สาธารณรัฐที่เน้นคุณธรรมเพื่อส่วนรวมของพลเมือง” (“Civic Republicanism”) ซึ่งกำลังพัดแรงอยู่ในขณะนี้ที่อเมริกา

จุดมุ่งหมายสำคัญของแมทธิวส์และพวกคือยืนยันว่าครั้งหนึ่งในอเมริกา ประชาธิปไตยไม่ได้หมายถึงแต่เพียงกระแสจอห์น ล๊อค ที่ย้ำเอาปัจเจกบุคคลเป็นหลัก หรือไม่ได้หมายถึงกระแส “พหุนิยม” หลังสงครามโลกครั้งที่สองเป็นหลักเท่านั้น ซึ่งกระแส “พหุนิยม” เช่นนี้ไม่ได้เน้นแต่ปัจเจกบุคคล เช่น ล๊อค ก็จริง แต่ก็มุ่งเน้นการเมืองเรื่องกลุ่ม ซึ่งเกิดจากปัจเจกบุคคลมารวมกันเพื่อให้เป็นพลังเรียกร้อง หรือกดดันให้รัฐทำอะไรตามที่กลุ่มเสนอ

ประชาธิปไตยแบบเสรีนิยม – ปัจเจกชนของล๊อคก็ดี หรือประชาธิปไตยแบบกลุ่มผลประโยชน์ หรือกลุ่มกดดันก็ดี ไม่ย้ำเรื่องการมีส่วนร่วมในทางการเมืองของพลเมือง ในการปกครองตนเอง และในการแก้ปัญหาของชุมชนหรือส่วนรวมของพลเมือง เพราะประชาธิปไตยทั้งสองแบบนี้ ไม่ย้ำการแสวงหาหรือการพิทักษ์ผลประโยชน์ส่วนรวม หากเน้นการสร้างระบบที่ทำให้เฉพาะส่วนหรือส่วนย่อยทั้งปวง ไม่ว่าจะเป็นปัจเจกบุคคล หรือกลุ่มชุมนุม สมาคม ชมรมต่างๆ ที่เกิดจากปัจเจกชนรวมกัน ได้แสวงหา หรือได้พิทักษ์และปกป้องผลประโยชน์ของตนตามกติกาที่ได้รับการยอมรับจากสังคม

นอกจากนั้นประชาธิปไตยสองแบบดังกล่าวมาข้างต้น ยังเป็นประชาธิปไตยที่ต้องการให้ประชาชนส่วนใหญ่อยู่ห่างจากการเมือง หรือสาธารณกิจพอสมควร ให้ประชาชนส่วนใหญ่มีความสุขกับกิจส่วนตัวหรือชีวิตส่วนตัวแล้วปล่อยให้ นักการเมืองกับข้าราชการบริหารหรือดูแลบ้านเมือง และจัดการเรื่องส่วนรวมแทนประชาชน หน้าที่ประชาชนจะเหลือเพียงเลือกตั้งบุคคลไปทำงานการเมือง หรือรณรงค์เคลื่อนไหว เรียกร้อง หรือคัดค้านนโยบายและกฎหมายของรัฐเป็นครั้งคราวก็พอ

แมทธิวส์และคณะเห็นว่า แค่นี้ไม่พอ ประชาธิปไตยไม่ได้หมายความเพียงการเลือกผู้แทนหรือผู้บริหาร ไม่ได้หมายความเพียงการควบคุมกำกับนักการเมือง ข้าราชการ และดูแลกิจการของบ้านเมืองอยู่ห่างๆ เท่านั้น

แมทธิวส์ไม่ปฏิเสธประชาธิปไตยแบบล็อคและพหุนิยมแบบกลุ่มผลประโยชน์ทั้งหมด ทั้งไม่ปฏิเสธบทบาทของนักการเมืองและพรรคการเมืองหรือข้าราชการ แต่จะเสนอให้เราเพิ่มความคิดและวิธีปฏิบัติแบบ “สาธารณรัฐ” เข้าไปด้วย

และดังที่ผมกล่าวมาแล้ว สาธารณรัฐนี้ไม่ได้หมายถึง การไม่เอากษัตริย์เป็นผู้ปกครองอย่างที่เราใช้กันอยู่ในปัจจุบัน

ระบบประชาธิปไตยของไทยก็รับเอาความคิด “สาธารณรัฐ” ของกรีกโรมโบราณ และเมืองอิสระในปลายยุคกลางมาใช้ก็ได้ เพราะเราสามารถรักษาสถาบันพระมหากษัตริย์เอาไว้ได้ ไม่มีอะไรขัดกัน

หัวใจของความคิด “สาธารณรัฐ” คือการสร้างประชาชนให้เป็นพลเมือง

พลเมืองแบบสาธารณรัฐต้องมีคุณธรรมเพื่อส่วนรวม คือต้องรัก ภาคภูมิใจ และรู้สึกเป็นเจ้าของส่วนรวม ซึ่งส่วนรวมนี้อาจหมายถึงชุมชน หมู่บ้าน เมือง การปกครองท้องถิ่น ขึ้นไปจนถึงประเทศชาติโดยส่วนรวมก็ได้

ความคิดสาธารณรัฐ มุ่งเน้นว่าพลเมืองหรือกลุ่มพลเมืองต้องเน้นประโยชน์ส่วนรวมเป็นหลัก ต้องเอาประโยชน์เฉพาะส่วน เฉพาะกลุ่ม เพียงแต่ต้องประสานสิ่งเหล่านี้เข้าไปกับส่วนรวม ให้ส่วนรวมเป็นหลักเป็นประธาน

จะทำให้ประชาชนเป็นพลเมืองที่มุ่งส่วนรวม เป็นเจ้าของส่วนรวม เช่นนี้ได้ ต้องให้การศึกษาเพื่อสร้างความเป็นพลเมือง (Civic Education) ให้มาก

แต่ขอย้ำว่า ส่วนรวมในที่นี้ต้องไม่หมายถึงรัฐเท่านั้น

ความคิดสาธารณรัฐนั้น ย้ำว่ารัฐกับประชาสังคมต้องไม่ห่างเหินกัน

และถ้าดูจากกำเนิดของอเมริกา จะเห็นว่าประชาสังคมเกิดก่อนและประชาสังคมสร้างรัฐขึ้นมาเสียด้วยซ้ำ

นั่นคือ ความคิด “สาธารณรัฐ” ต้องผนวกเข้าไปกับความคิด “ประชาสังคม”

ยิ่งในประเทศไทยแล้ว พลเมืองที่มีจิตใจเพื่อส่วนรวมต้องเร่งสร้างประชาสังคม ขยายบทบาทประชาสังคม

พลเมืองไทยรุ่นใหม่ต้องพึ่งตัวเอง รับผิดชอบต่อส่วนรวมให้มากขึ้นโดยทำงานผ่านประชาสังคมให้มากขึ้น เรียกร้องรัฐให้น้อยลง โทษหรือติรัฐให้น้อยลง

แต่ต้องกดดัน หรือชักจูงให้รัฐลดอำนาจ ลดบทบาท หน้าที่ลง

พร้อมๆ กับกดดัน และเชิญชวนให้รัฐร่วมสร้างประชาสังคม และส่งเสริมการสร้างพลเมืองให้เกิดขึ้นมากๆ

ให้ประชาสังคม ซึ่งมีพลเมือง ซึ่งมีความคิดแบบ “สาธารณรัฐ” ทำการแทนรัฐให้มากขึ้น

ให้ประชาสังคมร่วมกับรัฐทำการให้ส่วนรวม

ให้นโยบายรัฐก็ดี นโยบายสาธารณะก็ดี เป็นการกระทำโดยรัฐร่วมกับสังคม

นี่คือ สาระสำคัญของ “ธรรมรัฐ” ซึ่งพูดกันอยู่แพร่หลายในเวลานี้

หัวใจของธรรมรัฐ คือ รัฐกับประชาสังคมร่วมกันแก้ปัญหาส่วนรวมไม่ใช่ให้รัฐหรือรัฐบาลแก้ปัญหา อย่างเดียว เช่นที่เคยเป็นมาในอดีต โดยเฉพาะในประเทศโลกที่สาม

โปรดสังเกตว่า ในภาษาอังกฤษ ธรรมรัฐ คือ Good Governance ไม่ใช่ Good Government

คำว่า Governance นี้ ถูกหยิบขึ้นมาใช้เพื่อสื่อว่าเรื่องของส่วนรวมต้องไม่แก้ด้วยรัฐบาลแต่ฝ่ายเดียว

ดังนี้ ผมจึงเห็นว่าไม่ควรแปล Good Governance ว่าธรรมรัฐ คำว่าประชา-รัฐกิจ ของศาสตราจารย์ชัยอนันต์ สมุทรวณิช ซึ่งมีทั้งประชา หรือประชาสังคม กับรัฐ ร่วมทำกิจด้วยกัน น่าจะสื่อความหมายได้ตรงว่า ถูกกว่าแม้ว่ามันจะดูรุ่มร่าม และฟังเหนื่อยหูกว่ากันก็ตาม

อนึ่ง การสร้างพลเมือง หรือการให้การศึกษาเพื่อความเป็นพลเมืองนั้น ผมก็เห็นว่าต้องให้ประชาสังคมสร้าง หรือให้การศึกษาเป็นหลัก มิฉะนั้นลักษณะสาธารณรัฐที่เราต้องการส่งเสริมจะกลายเป็นการเพิ่ม “รัฐนิยม” ไปเสีย รัฐต้องมีงบประมาณให้ และต้องสนับสนุนส่งเสริม แต่รัฐจะไม่เข้าทำการอบรมบ่มเพาะ สั่งสอนเอง หากปล่อยหรือเปิดให้สถาบันการศึกษา ชมรม ชุมนุม มูลนิธิ และสมาคมต่างๆ เป็นผู้จัดการศึกษาให้ประชาชนที่สนใจ หรืออาจต้องให้มีคณะกรรมการศึกษาเพื่อความเป็นพลเมือง ซึ่งมีอำนาจหน้าที่จัดการศึกษา หรือสนับสนุนกลุ่ม ชุมนุม ชมรม และมูลนิธิที่เหมาะสมจัดการศึกษาทำนองนี้ขึ้นมา โดยที่คณะกรรมการชุดนี้ต้องเป็นอิสระ ไม่ใช่องค์กรข้าราชการและไม่ใช่องค์กรนักการเมือง

สถาบันพระปกเกล้าที่รัฐสภากำลังจัดตั้งขึ้น ควรดำเนินการในทิศทางนี้คือ ส่งเสริมสนับสนุนให้ประชาสังคมกลุ่มต่างๆ หรือสถาบันการศึกษาต่างๆ จัดการศึกษาทางการเมือง ให้ประชาชนเป็นหลัก มิใช่ตั้งสถาบันขึ้นมาในฐานะองค์กรรัฐ แล้วก็จัดสอน จัดอบรมเอง

และสถาบันพระปกเกล้า อาจมุ่งการศึกษาเพื่อการยกระดับนักการเมืองด้วยก็ได้ แต่หน้าที่หลักของสถาบันน่าจะอยู่ที่เร่งสร้างความเป็นพลเมืองให้เกิดขึ้นใน หมู่ประชาชนไทย เฉพาะหน้านี้ควรเร่งฝึกนักอบรมเพื่อพวกนี้จะได้ไปจัดการศึกษาให้ประชาชนต่อ ไป

ขอจบการอ่านและเขียนที่เอาหนังสือ Politics for People ของแมทธิว